Informacje ogólne

Ślinianki przyuszne są największymi z trzech głównych par ślinianek w organizmie. Posiadasz dwie takie ślinianki, umiejscowione tuż poniżej i przed każdym uchem, rozciągające się w kierunku szyi. Ich głównym zadaniem jest produkcja śliny, która wspomaga żucie, połykanie i trawienie.

„Guz ślinianki przyusznej” oznacza nieprawidłowy rozrost lub obrzęk w obrębie jednego z tych gruczołów. Guzy te powstają w wyniku nadmiernego namnażania się komórek. Należy pamiętać, że większość guzów ślinianki przyusznej ma charakter łagodny (niezłośliwy). W rzeczywistości około 80% wszystkich guzów ślinianki przyusznej nie jest nowotworami złośliwymi. Guzy złośliwe (nowotworowe) w śliniance przyusznej występują rzadko, dotykając około 1 na 100 000 osób rocznie.

Do częstych rodzajów łagodnych guzów ślinianki przyusznej należą gruczolak wielopostaciowy (który jest najczęstszym typem) oraz guz Warthina. Chociaż guzy łagodne nie są nowotworami złośliwymi, niektóre ich rodzaje, takie jak gruczolaki wielopostaciowe, mogą z czasem ulec zmianie i stać się złośliwe. Dlatego tak ważna jest wczesna diagnostyka i leczenie.

Oprócz guzów, przyczyną powstania guzka w okolicy ślinianki przyusznej mogą być również inne czynniki. Należą do nich powiększone węzły chłonne (na przykład w wyniku infekcji, takich jak gruźlica), chłoniak (rodzaj nowotworu układu chłonnego), a nawet przerzuty nowotworów złośliwych skóry twarzy lub owłosionej skóry głowy. Czasami obrzęk i dyskomfort w obrębie gruczołu mogą być również spowodowane niedrożnością wynikającą z obecności kamieni w śliniance.

Objawy i przyczyny

Zrozumienie objawów i potencjalnych przyczyn guza ślinianki przyusznej pomoże Ci wiedzieć, kiedy należy zasięgnąć porady lekarskiej. Choć wiele guzków jest niegroźnych, zawsze warto skonsultować z lekarzem każdy nowy lub zmieniający się guzek.

Objawy

Najczęstszym objawem guza ślinianki przyusznej, niezależnie od tego, czy jest on łagodny czy złośliwy, jest wyczuwalny guzek lub obrzęk po jednej stronie twarzy, zazwyczaj przed uchem, poniżej ucha lub na policzku. Oto niektóre objawy, na które należy zwrócić uwagę:

• Powoli powiększający się, niebolesny guz: Jest to najczęstszy sposób objawiania się guzów łagodnych. Często rosną one bardzo powoli przez miesiące lub lata i zazwyczaj nie powodują bólu. Łagodne guzy pojawiają się zazwyczaj po 40. roku życia.
• Ból: Chociaż wiele guzów jest niebolesnych, ból może występować zarówno w przypadku guzów łagodnych, jak i złośliwych. Ból ten może wynikać z infekcji, krwawienia wewnątrz guza lub z faktu, że guz nowotworowy wrasta w otaczające tkanki.
• Nagły, szybki wzrost: Jeśli guz, który przez długi czas był stabilny, nagle zaczyna rosnąć bardzo szybko, może to być niepokojący sygnał. Może to sugerować, że wcześniej łagodny guz, taki jak gruczolak wielopostaciowy, przekształcił się w bardziej agresywną formę nowotworową (znaną jako rak w gruczolaku wielopostaciowym).
• Osłabienie lub porażenie twarzy (niedowład nerwu twarzowego): Nerw twarzowy, który kontroluje mięśnie twarzy, przebiega bezpośrednio przez śliniankę przyuszną. Jeśli guz przyusznicy powoduje osłabienie lub porażenie jednej strony twarzy (utrudniając uśmiechanie się, zamykanie oka lub unoszenie brwi), jest to silny wskaźnik złośliwości i wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
• Trudności w przełykaniu: Duży guz lub guz wrastający w otaczające obszary może utrudniać przełykanie pokarmów lub płynów.
• Trudności z szerokim otwieraniem ust (szczękościsk): Jeśli guz wpływa na mięśnie lub struktury zaangażowane w ruchy żuchwy, otwieranie ust w pełni może stać się trudne.
• Drętwienie twarzy: Guz uciskający lub naciekający na nerwy czuciowe może prowadzić do drętwienia części twarzy.
• Owrzodzenie lub zmiana na guzie: Obecność otwartej rany lub zmiany na samym guzie jest częściej kojarzona z guzami nowotworowymi.
• Asymetria twarzy: Guz może powodować, że jedna strona twarzy wygląda inaczej niż druga.

Guzy złośliwe występują częściej po 60. roku życia i częściej powodują ból oraz inne niepokojące objawy, takie jak osłabienie mięśni twarzy.

Przyczyny

Guzki ślinianki przyusznej powstają w wyniku nieprawidłowego rozrostu komórek w obrębie gruczołu. Przyczyny mogą być różne:

• Guzy łagodne: Większość guzków ma charakter łagodny i wynika z nienowotworowego rozrostu komórek. Najczęstszymi typami są gruczolak wielopostaciowy oraz guz Warthina. Dokładna przyczyna powstawania tych łagodnych guzów nie jest w pełni poznana.
• Transformacja złośliwa: Niektóre guzy łagodne, zwłaszcza gruczolaki wielopostaciowe, w przypadku braku leczenia mogą po wielu latach przekształcić się w nowotwór złośliwy. Transformacja ta charakteryzuje się nagłą zmianą tempa wzrostu.
• Guzy złośliwe (nowotwory): Złośliwe guzy ślinianki przyusznej występują rzadko. Dokładne przyczyny nowotworów ślinianek są zazwyczaj nieznane. Uważa się jednak, że pewne czynniki zwiększają ryzyko, w tym:
• • Starszy wiek: Ryzyko wystąpienia guzów złośliwych wzrasta wraz z wiekiem, zwłaszcza po 60. roku życia.
  • Narażenie na promieniowanie: Czynnikiem ryzyka może być wcześniejsza ekspozycja na promieniowanie w obrębie głowy i szyi (na przykład w wyniku przebytego leczenia medycznego).
  • Określone narażenia zawodowe: Niektóre specyficzne narażenia zawodowe mogą nieznacznie zwiększać ryzyko, choć zdarza się to rzadko.
• Inne schorzenia: Nie wszystkie guzki są guzami nowotworowymi. Mogą być one również spowodowane przez:
• • Zapalenie węzłów chłonnych: Powiększone węzły chłonne w obrębie ślinianki przyusznej lub wokół niej, często spowodowane infekcją (taką jak gruźlica).
  • Chłoniak: Rodzaj nowotworu wywodzący się z układu chłonnego.
  • Przerzuty: Oznacza to, że komórki nowotworowe rozprzestrzeniły się do ślinianki przyusznej z nowotworu pierwotnego zlokalizowanego w innym miejscu, często z nowotworów skóry (takich jak rak płaskonabłonkowy lub czerniak) na twarzy lub skórze głowy.
  • Kamica ślinianek: Małe złogi (kamienie) mogą blokować przewody wyprowadzające ślinę, prowadząc do jej zastoju i obrzęku gruczołu.

Diagnostyka i badania

Jeśli zauważysz guzek w okolicy ślinianki przyusznej lub wystąpią u Ciebie jakiekolwiek niepokojące objawy, pierwszym punktem kontaktu powinien być zazwyczaj lekarz rodzinny lub stomatolog. Skierują Cię oni do specjalisty, zazwyczaj chirurga laryngologa (otolaryngologa) lub specjalisty chirurgii głowy i szyi, w celu dalszej oceny. Jeśli podejrzewa się nowotwór, skierowanie jest zazwyczaj wystawiane w trybie pilnym (w ciągu dwóch tygodni).

Diagnostyka

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od dokładnej oceny klinicznej:

• Wywiad lekarski: Specjalista zada szczegółowe pytania dotyczące objawów, w tym: kiedy po raz pierwszy zauważono guzek, jak zmieniał się on w czasie, czy występuje ból oraz czy pojawiło się osłabienie mięśni twarzy lub inne powiązane objawy. Lekarz zapyta również o ogólny stan zdrowia i istotną historię medyczną.
• Badanie fizykalne: Specjalista dokładnie zbada głowę i szyję, zwracając szczególną uwagę na sam guzek. Oceni jego wielkość, kształt, konsystencję (czy jest miękki, twardy czy spoisty) oraz czy przesuwa się swobodnie, czy jest nieruchomy względem otaczających tkanek. Lekarz sprawdzi również, czy nie występują oznaki osłabienia nerwu twarzowego oraz zbada jamę ustną i gardło.

Jeśli podejrzewa się nowotwór, przypadek zostanie omówiony przez zespół wielodyscyplinarny (MDT). W skład tego zespołu wchodzą różni specjaliści, tacy jak chirurdzy, onkolodzy, radiolodzy i patolodzy, którzy wspólnie ustalają najlepszy plan diagnostyczny i terapeutyczny dla pacjenta.

Badania

Aby uzyskać dokładniejszy obraz zmiany, może zostać przeprowadzonych kilka badań:

• Badania obrazowe: Badania te pomagają lekarzom ocenić wielkość zmiany, jej dokładną lokalizację oraz sprawdzić, czy wpływa ona na sąsiadujące struktury.
• • Badanie ultrasonograficzne (USG): Jest to często pierwsze badanie obrazowe. Wykorzystuje fale dźwiękowe do tworzenia obrazów zmiany i pozwala ustalić, czy jest ona lita, czy wypełniona płynem.
  • Tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI): Te bardziej szczegółowe badania zapewniają kompleksowy obraz ślinianki przyusznej i okolicznych tkanek. Są szczególnie przydatne w przypadku zmian, które wydają się nieruchome, jeśli istnieje podejrzenie, że zmiana wnika głęboko w głąb gruczołu, lub jeśli występuje osłabienie nerwu twarzowego. Pomagają one ocenić rozległość zmiany oraz jej relację do ważnych struktur, takich jak nerw twarzowy.
• Biopsja: Polega na pobraniu niewielkiej próbki komórek lub tkanki ze zmiany w celu zbadania jej pod mikroskopem. Jest to kluczowe dla ustalenia, czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa.
• • Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa (BAC lub BACC): Jest to powszechny zabieg, w którym bardzo cienka igła służy do pobrania próbki komórek ze zmiany. Zazwyczaj wykonuje się go pod kontrolą USG, aby zapewnić precyzję. Komórki są następnie badane przez patomorfologa. BAC wykonuje się w przypadku niemal wszystkich guzów ślinianki przyusznej.
  • Biopsja gruboigłowa: Jeśli wyniki BAC są niejednoznaczne lub istnieje silne podejrzenie nowotworu złośliwego lub chłoniaka, do pobrania niewielkiego fragmentu tkanki może zostać użyta nieco grubsza igła. Zapewnia to więcej materiału do analizy dla patomorfologa.

Postępowanie i leczenie

Leczenie guza ślinianki przyusznej zależy całkowicie od jego przyczyny, charakteru (łagodny lub złośliwy), wielkości oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Wczesna diagnoza i leczenie są zawsze ważne dla uzyskania jak najlepszych wyników.

• Operacja (parotidektomia): Jest to podstawowa metoda leczenia większości guzków ślinianki przyusznej. Parotidektomia to zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu guza. Wykonywany jest w znieczuleniu ogólnym, co oznacza, że podczas operacji pacjent śpi.
• • W przypadku dobrze odgraniczonych, przesuwalnych i klinicznie łagodnych guzków często wykonuje się częściową parotidektomię (znaną również jako parotidektomia powierzchowna). Polega ona na usunięciu guza wraz z niewielką ilością otaczającej go zdrowej tkanki, przy jednoczesnym starannym zachowaniu nerwu twarzowego.
  • W przypadku większych guzów, zmian obejmujących głębsze części gruczołu lub jeśli nowotwór jest potwierdzony bądź silnie podejrzewany, konieczna może być całkowita parotidektomia.
  • Jeśli nowotwór rozprzestrzenił się na pobliskie kości lub mięśnie, podczas operacji może zaistnieć konieczność usunięcia również tych tkanek.
  • Operację zaleca się często nawet w przypadku łagodnych guzków, ponieważ niektóre z nich mogą urosnąć do znacznych rozmiarów, powodować dyskomfort lub wiązać się z niewielkim ryzykiem zezłośliwienia w czasie.
• Radioterapia: W tej metodzie leczenia wykorzystuje się promieniowanie rentgenowskie o wysokiej energii lub protony w celu niszczenia komórek nowotworowych. Jest ona zazwyczaj stosowana w przypadku nowotworów złośliwych ślinianki przyusznej.
• • Radioterapię często stosuje się po operacji, aby wyeliminować wszelkie pozostałe komórki nowotworowe i zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby.
  • W niektórych przypadkach, jeśli operacja nie jest możliwa lub wskazana, radioterapia może być stosowana jako główne leczenie.
• Chemioterapia: Polega na stosowaniu silnych leków niszczących komórki nowotworowe. Chemioterapia może być stosowana w przypadku niektórych rodzajów nowotworów ślinianki przyusznej, zwłaszcza jeśli doszło do przerzutów do innych części ciała. Konkretne leki i plan leczenia są dostosowywane do rodzaju nowotworu, jego stadium oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.
• Specyficzne metody leczenia innych przyczyn:
• • Jeśli guzek jest wynikiem infekcji, takiej jak gruźlica, przepisane zostanie leczenie antybiotykami.
  • W przypadku zdiagnozowania chłoniaka pacjent zostanie skierowany do specjalisty onkologa lub hematologa w celu podjęcia odpowiedniego leczenia onkologicznego.
  • W przypadku przerzutowego raka skóry, który rozprzestrzenił się na śliniankę przyuszną, leczenie chirurgiczne (powierzchowna lub całkowita parotidektomia) może być połączone z usunięciem węzłów chłonnych szyi (limfadenektomia szyjna).
  • W przypadku kamicy ślinianek powodującej niedrożność, leczenie może polegać na samym usunięciu kamienia, choć nie zawsze jest to możliwe, jeśli kamień znajduje się głęboko w gruczole lub jeśli gruczoł jest znacznie zmieniony chorobowo.

Profilaktyka

Dokładne przyczyny powstawania guzków ślinianki przyusznej, zwłaszcza nowotworowych, nie są w pełni poznane. Dlatego też konkretne środki zapobiegawcze nie są ściśle określone. Choć zidentyfikowano pewne czynniki ryzyka raka ślinianek, takie jak starszy wiek, ekspozycja na promieniowanie w obrębie głowy i szyi oraz niektóre czynniki zawodowe, nie zawsze można ich uniknąć.

Najważniejszym krokiem „profilaktycznym” jest w rzeczywistości wczesne wykrycie. Jeśli zauważysz jakikolwiek nowy guzek lub obrzęk przed uchem lub na policzku, albo doświadczysz któregokolwiek z objawów wymienionych w tej ulotce (zwłaszcza osłabienia mięśni twarzy, szybkiego wzrostu guzka lub uporczywego bólu), kluczowe jest niezwłoczne skonsultowanie się z lekarzem pierwszego kontaktu lub dentystą. Wczesna diagnoza i leczenie znacząco poprawiają rokowania, szczególnie w przypadku zmian złośliwych, oraz mogą zapobiec nadmiernemu rozrostowi łagodnych guzków lub ich potencjalnej transformacji nowotworowej.

Perspektywy / Rokowania

Długoterminowe rokowania w przypadku guzka ślinianki przyusznej zależą w znacznym stopniu od tego, czy zmiana jest łagodna czy złośliwa, oraz od tego, jak wcześnie zostanie zdiagnozowana i poddana leczeniu.

• W przypadku guzków łagodnych: Większość guzków ślinianki przyusznej (około 80%) to zmiany niezłośliwe. Zazwyczaj rosną one powoli i po chirurgicznym usunięciu są wyleczalne. Pacjenci zazwyczaj dobrze wracają do zdrowia po operacji. Należy jednak pamiętać, że niektóre guzy łagodne, takie jak gruczolaki wielopostaciowe, mogą niekiedy ulec zezłośliwieniu, jeśli pozostaną nieleczone przez bardzo długi czas. Może to prowadzić do powstania bardziej agresywnego nowotworu o gorszym rokowaniu. Jest to główny powód, dla którego wczesna diagnostyka i leczenie są często zalecane nawet w przypadku guzków łagodnych.
• W przypadku guzków złośliwych (nowotworów): W przypadku nowotworowych guzów ślinianki przyusznej wczesna diagnoza i szybkie podjęcie leczenia mają kluczowe znaczenie dla pomyślnego rokowania. Leczenie często obejmuje operację, po której czasami stosuje się radioterapię lub chemioterapię. Długoterminowe rokowania w przypadku nowotworu zależą od kilku czynników, w tym od konkretnego rodzaju komórek nowotworowych, stopnia zaawansowania choroby (stadium i stopień złośliwości) oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Jeśli guzek ślinianki przyusznej, niezależnie od tego, czy jest łagodny czy złośliwy, pozostanie nieleczony, może prowadzić do przewlekłego bólu i infekcji. W rzadkich przypadkach nieleczony guz złośliwy może rosnąć i potencjalnie dawać przerzuty, stając się zagrożeniem dla życia. Regularne wizyty kontrolne u specjalisty będą ważną częścią długoterminowej opieki, mającą na celu monitorowanie powrotu do zdrowia oraz sprawdzanie, czy nie doszło do nawrotu choroby lub pojawienia się nowych problemów.